SARAYLARIN HALILARI SULTANHANI’NDA ONARILIYOR

Fahri Solak: “Milli Saraylar Daire Başkanlığı bünyesinde bulunan tarihi mekanlardaki el halılarının onarılmasına yönelik son projemizde, saray bünyesinde halılara gerçek anlamda ilk defa onarım işlemi uygulandı. Söz konusu proje dışında, firmamız tarafından yaklaşık 10 yıldır İngiliz Kraliyet Sarayı’na ait farklı boyutlarda Türk, Kafkas, İran, Savonerie halıları ve tapestry onarımları gerçekleştiriliyor.”

Halının dokunması kadar onarımı da zahmetli bir işlemdir. Oldukça emek isteyen bu işin zahmetinin yanı sıra dikkat edilmesi gereken püf noktaları vardır. El yapımı halı ve kilimlerinin onarımında dikkat edilmesi gerekenler, onarımın ne kadar sürede tamamlandığından tutun da iyi bir onarımın inceliklerinin neler olması gerektiğine kadar uzanan sorular silsilesine doğru bir kaynaktan alınacak bilgilerle yanıtlar bulunabileceğine karar verdik. Bu amaçla konunun uzman isimlerinden birini araştırıp bulduk. Halı onarımına ilişkin merak ettiklerimizi Sultansaray Halı’dan Fahri Solak bizim için tüm ayrıntılarıyla yanıtladı.

Halı ve Kilim Onarımında Önemli Bir Yöre: SULTANHANI

Halı ve düz dokuma onarımı konusunda girişimci ve gelişimci politikasıyla hızlı bir büyüme kaydeden ve bunun sonucunda Türkiye’nin belli başlı firmaları arasında yerini alan Sultansaray Halı, faaliyetlerine 1983 yılında, Aksaray’ın tarihi Sultanhanı kasabasında başlamış. Sultanhanı’ nda kurulan ilk atölyelerden biri olan Sultansaray Halı bünyesinde bugün yaklaşık 70 kişi çalışıyor. Firmada yaklaşık 20 yıldır görev yapan Fahri Solak firma ve yöreye ilişkin şunları söyledi; “Firmamızda halı ve düz dokuma onarımının yanı sıra halı ve kilim alım-satımı, boyama, yıkama ve dokuma işlemleri yapılmaktadır. 24 yıllık tecrübemiz ve sahip olduğumuz prestijli müşteri portföyümüzle uluslararası platformlarla bütünleşmeyi büyük oranda başardık. Tamamen müşteri odaklı bir sistem üzerine kurulmuş olan firmamız kaliteli hizmet anlayışı ile müşterilerinin istek ve beklentilerinin karşılanmasına azami ölçüde dikkat etmektedir. Sultanhanı’ nda bizim dışımızda, halı ve kilim onarımı yapan yaklaşık 100 kadar küçük ve büyük çaplı halı atölyesi bulunuyor. Bugün yurtdışında da halı onarımı yapılıyor. Ancak Sultanhanı’ nın konumu nedeniyle İpek yolu üzerinde olması, farklı kalite ve özelliklere sahip çeşitli yörelere ait el halılarının burada orjinaline uygun şekilde onarımına olanak sağlıyor. Bu anlamda Sultanhanı’nda 16. yy. Uşak halısının ya da bir İran halısının onarımını görmek mümkün.”

Bugüne dek kaç halı tamiri yaptık-larına ilişkin ise Solak, net bir rakam vermesinin mümkün olmadığını belirterek şöyle dedi; “Şirketimiz bünyesinde yılda yaklaşık 200 parça halı ve kilim onarımı yapılmaktadır. Bu yaklaşık rakam üzerinden düşünüldüğünde, bu işe ilk başladığımız günden bugüne yapılan halı ve düz dokuma onarımlarının sayısı beş binleri bulmuştur.”

Fahri Solak konuya ilişkin diğer sorularımızı ise şöyle yanıtladı;

Halı ve kilim onarımı arasında fark var mıdır?

Bu noktada en temel fark, dokumaların üretim tekniklerinden kaynaklanmaktadır. Üç iplik sisteminden meydana gelen ve havlı bir yüzeye sahip olan halıda, kilimden farklı olarak çözgü ipliklerine düğüm atılmaktadır. Teknikteki bu farklılık onarımı değil, ama bazı durumlarda onarımın süresini etkileyen bir durum yaratabilmektedir. Onarıma hazırlık safhasında gerçekleştirilen tel kaynağı ve geçgi kaynağı gibi temel işlemler, dokumanın cinsi ve tekniği ne olursa olsun değişmemektedir. Onarımın kaliteli ve aslına uygun şekilde yapılması için, onarımı yapan kişinin yapması gereken dokumayı incelemek ve orjinale uygun şekilde dokumayı onarıma hazırlamak olmalıdır. Sonuç olarak, burada uygulamayı yapan bir usta ise, onarılan ürünün halı ya da kilim oluşu onarımı etkilemeyecektir.

Bugüne kadar yurtiçi ve yurtdışında hangi ünlü mekanların halılarını onardınız?

Sultansaray Halı bünyesinde gerek yurtiçi gerekse yurtdışına yönelik önemli çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Başta A.B.D., İngiltere ve Almanya olmak üzere çok sayıda ülkeden gelen eski halıların onarımı yapılmaktadır. Yurtiçinde gerçekleştirilen son çalışmamız Milli Saraylar Daire Başkanlığı bünyesinde bulunan tarihi mekanlarda yer alan el halılarının onarılmasına yönelik oldu. 2 yıl süren bu proje kapsamında 100 tarihi halının onarımı yapıldı. Onarımda, şirketimiz bünyesinde çalışan 50 usta çift vardiya olarak görev aldı. Proje kapsamında onarılan tarihi halılar, Dolmabahçe Sarayı 150. Yıl Kutlamaları kapsamında 25 Aralık 2006 tarihinde Dolmabahçe Sarayı, Muayede Salonu’nda “Osmanlı Saray Halıları, Düğümün Son Halkası” başlıklı sergide teşhir edildi. Tarihi halıların onarımına yönelik yürütülen bu proje ile saray bünyesindeki halılara gerçek anlamda ilk defa onarım işlemi uygulanmıştır. Bu anlamda bu görevi üstlenerek milli bir görevi de yerine getirdiğimizi düşünüyoruz. Bizler bu memleketi sevmenin en önemli unsurunun, bu memlekete hizmet etmekten geçtiğine inanı-yoruz. Söz konusu proje dışında şirketimiz tarafından yaklaşık 10 yıldır İngiltere Kraliyet Sarayı’na ait farklı boyutlarda Türk, Kafkas, İran, Savonerie halıları ve tapestry onarımları gerçekleştiriliyor. Bunun yanı sıra Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü işbirliğinde yaklaşık 7 yıldır Milli Eğitim Bakanlığı Çıraklık ve Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğü’nün düzenlediği protokoller kapsamında ilimizde valimizin destekleriyle Milli Eğitim Müdürlüğümüzün organizesinde halı dokuma ve halı kilim onarım kursları yürütülmektedir. Kurs kapsamında şirketimiz bünyesindeki sertifikalı ustalar tarafından kursiyerlere mesleki teknik eğitim verilmektedir. Bu şekilde unutulmaya yüz tutmuş bu özgün el sanatımızın yeni nesillere aktarılması sağlanmaktadır. Bir anlamda üretim içinde eğitim, eğitim içinde üretim döngüsü gerçekleştirilmektedir. Ayrıca yurt dışında çok önemli koleksiyonlara sahip pek çok koleksiyonerin halıları da yine şirketimiz bünyesinde onarılmıştır. Son olarak şirketimiz, uluslararası bilim adamları, uzmanlar ve koleksiyonerlerin katılımıy-la Nisan 2007 yılında İstanbul’da gerçekleştirilecek olan 11. Uluslar arası Doğu Halı Konferansı (ICOC) kapsamında yer alan Antika Halı Fuarı’na katılacaktır.

Eski halılar ile yeni dokunan el halıları arasında ciddi bir kalite farkı var mı?

Eski halılar ile yeni dokunan el halıları arasında teknik anlamda bir fark bulunmuyor. Ancak kalitede ortaya çıkan en temel fark, kullanılan iplik, kök boya ve desen özelliğinde kendini göstermektedir. Bunların yanı sıra düğüm sıklılığı, tasarım özelliği ve halıya uygulamadaki beceri de kaliteyi etkileyen unsurlar arasında sayılmaktadır.

Bugün böyle bir onarımın maliyeti nedir?

Hasarlı bir dokumayı, kaliteli bir onarım ile eski fonksiyonelliğine getirilebilmek için üzerinde uzun süre çalışmak gerekmektedir. Süre uzadık-ça maliyet artmakta ve onarımın bedeli yükselmektedir. Bu nedenle her onarım için ayrı bir maliyet gerekmektedir. Maliyeti, dokumanın durumu, yöresi, yaşı gibi birtakım unsurlar etkilemektedir. Bilinmelidir ki bir halıyı onarmak dokumaktan daha zordur.

Antika halı ve kilim onarımında dikkat edilmesi gerekenler nelerdir?

Halı ve düz dokuma onarımında öncelikle profesyonel bir ekibe ve sistemli bir çalışmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Onarımda dikkat edilmesi gereken en önemli nokta kaliteli malzeme kullanımıdır. Yanlış yapılan bir onarım, halının bütünlüğünü ve kalitesini bozduğu gibi halının değerini düşürebilmektedir. Onarım yapan bir kişinin sorumluluk sahibi, görev bilinci yüksek, uyumlu, eş zamanlı çalışabilir, verilen süreyi doğru ve verimli kullanabilir, çözüme katkıda bulunabilir, yetenekli, sağlıklı, deneyimli ve konusuna hakim olması aranan temel özellikler arasında yer almaktadır.

İyi bir halı onarımı nasıl olmalıdır? Karışık desen ve renkler onarımı zorlaştırır mı?

İyi bir halı onarımı, dokumanın tarihsel niteliğine ve yapısal oluşumuna zarar vermeden aslına uygun şekilde yapılmalıdır. Halılardaki hasarlı bölgeler uygun malzeme, renk ve dokuma tekniği ile onarılmaktadır. Onarımda farkı; işçilik, kullanılan hammadde ve kök boya değeri yaratır. Hasarlı bölgenin onarımında dokumaya uygun renkte boyanmış yeni iplikler ya da kullanılamayacak durumda olan söküntü adı verilen eski dokumaların kök boyalı iplikleri kullanılmaktadır. Onarım için gerekli hammadde temin edildikten sonra hasarlı bölgeye hasır işlemi yapılarak, eksik havlar yeniden atılmaktadır. Hasarlı bölgelerin tümü onarıldıktan ve hav atımı tamamlandıktan sonra halıya tesviye işlemi uygulanmaktadır. Onarımda son işlem olan tesviye ile yeni atılan havlar, özel makas ve/veya makinelerle kesilerek dokumadaki mevcut hav yüksekliğine getirilmektedir. Son olarak tesviye yapılan bölge su ile ıslatılıp, hav yatım yönünde ütü ile düzeltilmektedir. Elbette yoğun, iç içe geçmiş çok renkli desenler onarımı zorlaştırır ancak imkansız kılmaz.

Çıplak gözle halıda yapılan onarım anlaşılır mı?

İyi bir usta tarafından gerçekleştirilen onarımın çıplak gözle anlaşılması oldukça zordur.

Halı onarımında nelere dikkat edilmelidir?

Bir onarım işlemi gerçekleştirilmeden önce onarımın maddi harcamaya değer olup olmadığına karar vermek için hasarlı halının piyasa değeri, onarım maliyeti ve onarım sonrası piyasa değeri gibi unsurların bilinmesi gerekmektedir. El dokuması halı ve düz dokumaların onarım hazırlığında yapılması gereken en temel ve öncelikli işlem dokumanın teknik açıdan incelenerek yapısının tam ve doğru olarak tanımlanmasıdır. Onarımda dikkat edilmesi gereken bir diğer unsur, halı ve düz dokumanın orijinal malzemesinin temel alınmasıdır. Unutulmamalıdır ki, onarımı ve onarımı yapacak olan kişiyi yönlendiren orijinal dokumanın kendisidir. Bu açıdan halı ve düz dokuma onarımında genelleme yapmak oldukça zordur.

Halı onarımı ne kadar sürede tamamlanır? Bu süreyi belirleyen faktörler nelerdir?

Halı onarımında süre halıdaki hasar oranına ve onarımda söküntü iplik kullanımına göre değişmektedir. Eski parça halılardan temin edilen söküntü ipliklerin dokumadan sökülmesi ek bir süre gerektirmektedir. Halının boyutu, halıda kullanılan ipliğin cinsi, düğüm sıklığı, düğüm tekniği ve onarımı gerçekleştirecek olan kişinin ustalığı onarımın süresini belirleyen diğer önemli faktörlerdir.

Aynı halıyı birden fazla kişinin onarması halının bütününde fark yaratır mı?

Eğer konusunda uzman bir ekiple söz konusu onarımı gerçekleştiriyorsanız bir ya da birden çok kişinin aynı halı üzerinde çalışması bütünü etkileyen bir sonuç ortaya çıkarmayacaktır.

İpek halı ve yün halı onarımı farklı mıdır? Hangisi daha zordur?

Onarımı yapılan halının hammaddesinin yün ya da ipek olması teknik anlamda bir fark yaratmaz. Ancak bu durum onarım süresini ve maliyetini artırır. İpek bir halıda, santimetrekareye düşen düğüm sayısı daha fazla olduğundan yün bir halının onarımına göre daha zorlu ve emek isteyen bir onarım sürecini gerektirir.

Kaç yılda bir onarım yapılır ya da yapılmalıdır?

Dokumada hasarın oluşumu, dokumanın üretiminde kullanılan ipliğin yapısına, kullanılan kökboyanın özelliğine ve üretim tekniğine, dokumanın kullanım biçimine ve içinde bulunduğu çevre koşullarına göre değişmektedir. Bu anlamda onarımın yapılması için kesin bir tarih belirlemek doğru değildir.

Yapılan onarım kaç yıl dayanır?

Yapılan onarımın dayanıklılığı uygun koşullar altında belli aralıklarla yapı-lan bakımın bilinçli ve doğru bir şekilde uygulanmasıyla doğru orantı-lıdır.

Onarım geçirmiş bir halının kullanımında nelere dikkat edilmelidir?

Onarılan bir halının kullanımında dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, halının boyutuna, durumuna ve değerine uygun çevresel koşulların yaratılmasıdır. Dokumalara belli ara-lıklarla uygulanan önleyici bakımın, hasarın oluşum sürecini yavaşlatmaya oldukça büyük bir etkisi vardır.

Konunun uzmanı olarak bir de size soralım; halıda doğru temizlik ve bakım nasıl olmalıdır?

Büyük riskler taşıyan temizlik işlemi, onarımın önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Temizlik işlemine karar verildiğinde işlemin geriye dönüşü çok zor hatta imkansızdır. Onarımda doğru sonuç alınması için onarımı yapılan halının temiz olması gerekir. Temizleme işlemi dokumanın özelliğine ve hasar oranına göre kuru ya da ıslak şekillerde yapılabilmektedir. Temizlikte amaç, yünlere canlılık, renklere belirginlik, parlaklık vererek dokumanın gerçek görüntüsünü ve hasarı ortaya çıkarmaktır. Bir onarımda yapılacak en temel hata genelleme yapmaktır. Bu nedenle onarıma yönelik yapmış olduğunuz iş ne olursa olsun, hasar bir bütün olarak görülmeli ve onarımdaki işlem basamaklarının her birine mevcut hasar göz önünde tutularak karar verilmelidir.

Son olarak sizin eklemek istediğiniz herhangi bir konu var mı?

Günümüzde dokuma teknolojisi alanında yaşanan gelişmeler, geleneksel tekniklerle üretilen el halıları-nın yerine, seri üretim olanağı sağlayan makine halılarının kullanılmasına neden olmuştur. Bu durum toplumsal kültürümüzü etkileyen köklü değişimlerin yaşanmasına, el halılarının üretim sayısının düşmesine ve özgün örneklerin yok olmasına yol açmaktadır. Oysa unutulmamalıdır ki, el emeği yoğun olarak üretilen dokumaları değerli ve farklı kılan tek ve köklü bir tarihe sahip olmasıdır. Bu anlamda kültür tarihi açısından büyük öneme sahip olan geçmişte yaygın biçimde, geniş kitlelerin günlük gereksinmesine yanıt veren, estetiğin yaratıcı hayal gücüyle birleşerek hünerli ellerde özgün ürünlere dönüştüğü geleneksel dokumaların aslına uygun şekilde yaşatılması adına daha bilinçli hareket edilmesi gerektiğini düşünmekteyim. Bu konuda Sultansaray Halı olarak üzerimize düşeni yapmaya devam edeceğimizi belirtir, konuya göstermiş olduğunuz duyarlılıktan ötürü size ve derginize sonsuz teşekkürlerimi sunarım.

 » Ana Sayfa