-Halı
işine ne zaman başladınız?
-Osman Çepken: Ailemizin halı işine girişi 1950'li yıllarda babam
Yunus Çepken'le oldu. İlk yıllarda halı imalatı yapılıyordu ancak
daha sonra halı alım satımı yapmaya başladık. Bir süre sonra tekrar
halı imalatına geri döndük. 1980'li yılların sonunda işi ben devraldım
ve bu yıllara kadar geldik. Kayseri'de ağırlıklı olarak ipek halı
imalatı yapıyoruz. 10 yıl boyunca Almanya'daki Heimtextil ve Domotex'e
katıldık. Yurtdışında çeşitli ödüller aldık. Ancak Türkiye'nin Gümrük
Birliği'ne girmesi ve halı ithalatının serbest kalmasıyla bizim ihracattaki
şansımız sıfıra inmiş oldu. İhracat yaptığımız yıllarda Avrupa'ya
ve ABD ile Japonya gibi ülkelere halı sattık. Daha sonra ihracatımız
bitti; şimdi ise iç piyasaya ve çeşitli illerimizdeki turistik mağazalara
yönelik ağırlıklı ipek olmak üzere halı üretimi yapıyoruz. Yurt dışından
sipariş alamıyoruz çünkü Çin'den gelen mallarla mücadele etmemiz imkansız
çünkü orada malzeme ve işçilik ucuz olduğu gibi devlet halı sektörünü
destekliyor.
-Yapacağınız farklı desenlerle Çin'e karşı mücadele etmek mümkün değil
mi?
-Bu da etkili bir yol değil çünkü yapılan yeni bir deseni 3 ay sonra
Çin halılarında görmek mümkün; Çinliler desen kopyalama konusunda
artık uzman olmuşlar. Özellikle fuarlar sırasında Çinliler ürünlerin
resimlerini çekip kısa süre sonra aynı ürünü bizim verdiğimiz fiyatın
çok daha aşağısında bir fiyatla satıyorlardı.
-Bildiğiniz gibi el halıcılığı eski bir Türk geleneği ve bir sanat.
Türkiye'de el halıcılığının ölmemesi için neler yapılmalı, Devlet
kanalıyla ne gibi önlemler alınmalı? Bu konuda ne tür önerilerde bulunabilirsiniz?
-En önemlisi, Türk üreticisine ait desenlerin bir şekilde kontrol
edilmesini sağlanması gerekiyor. Ben Çin'e gittiğim zaman orada kendi
desenlerimi gördüm; bu ürünler Türkiye'ye de geliyor ve nihai tüketici
halıdaki desenin kime ait olduğunu bilmiyor. Halı desenlerinin birbirinden
ayrılması çok zor çünkü kullanılan malzeme ve renkler birbirine çok
yakın. Yapılan farklı desenler de Çinliler tarafından çalınıyor. Eğer
bizim ürünlerimizin kopyası olan halıların ülkeye girişi engellenebilirse
az da olsa Türk halıcılığına bir fayda sağlanmış olabilir. Bunun dışında
alınabilecek çok fazla önlem yok. Kopyalama yalnızca Çin'le de sınırlı
kalmadı; Hindistan ve Pakistan da desen kopyacılığına başladı. Öte
yandan Nepal kesinlikle kopya ürün yapmıyor; Nepal'in kendine has
bir halısı var. Nepal ve İran'da Türkiye ile aynı kaderi paylaşıyor;
Çin, Hindistan ve Pakistan bu üç ülkeyi takip ediyor.
-Diğer ülkeler kopyalamaya karşı nasıl bir tavır sergiliyorlar? Örneğin,
İran bu anlamda bir önlem alıyor mu?
-İranlılar da aynı sıkıntıyı yaşıyorlar. Ama dünyadaki halıcıların
%85'i İranlı ve İranlılar Çin'de de halı dokutuyorlar.
-Bütün bu söylenenler ışığında dünyadaki tüm halı üretiminin Çin'e
doğru kaydığını söyleyebilir miyiz?
-Evet, yavaş yavaş bu gerçekleşiyor. Üretim Çin, Hindistan ve Pakistan
gibi nüfusun kalabalık ve gelirlerin düşük olduğu ülkelere kaydı.
Öte yandan, Türkiye'de ekonomi gelişti, ülkenin refah seviyesi arttı.
Çocukluğumdan beri halıcılık işinin içindeyim; eskiden halı dokumak
bir aile için önemli bir gelir kaynağıydı ama şimdi halı dokumacılığının
çok fazla bir getirisi yok. El halısı üretiminde de düşüş oldu; örneğin,
Kayseri'de el halısı üretimi 50.000 m2'den 10.000 m2 'ye düştü. Hereke'de
ise çok daha büyük bir düşüş oldu ve üretim neredeyse durmuş durumda.
Önceki yıllarda Hereke'deki halı pazarına giderdik. Pazar sabah 6'dan
öğleden sonra saat 2'ye kadar açık olurdu; şimdi ise pazara kimsenin
gelmediği söyleniyor çünkü üretilen halı yok ortada. Az sayıda üretim
yapan üretici de halıyı yarı fiyatına satıyor.
-Halı dokumacılığı emek isteyen bir iş; Türkiye'deki işçilik fiyatları
hakkında ne düşünüyorsunuz?
-İşçiliğin en pahalı olduğu ülkelerden biri Türkiye. İran'daki işçilik
maliyetleri de bizden düşük. Çin, Hindistan ve Pakistan'da ise çok
düşük işçilik maliyetleri var. Ama Türkiye'deki işçilik maliyetleri
gerçekten çok yüksek ve bu sektörün en büyük problemi. Bana göre halı
dokumacılığı Türkiye'de son zamanlarını yaşıyor. Elde halı dokumacılığı
Türk geleneklerinin bir parçası ama dokumacılık da ekonomik şartlara
uymak zorunda. Türkiye gelişen bir ülke ve geliri artıyor; halıyı
dokuyanlar az gelişmiş ve geliri az olan ülkeler. Hindistan ve Pakistan
gibi ülkeler Türkiye ile mukayese dahi edilemez. El dokuma halının
aksine Türkiye'de makine halısında bir gelişme var. Ülkemizdeki güçlü
fabrikalar sayesinde makine halısında büyük bir gelişme olmuştur.
Birçok köklü kuruluşumuz makine halısı ihracatında dünya ile yarışır
hale gelmiştir.
El halısına geri dönersek, ithal el halılarının eksper tarafından
incelenmek üzere Isparta'ya gönderilmesi gibi bir uygulama başlatıldı
ama bence bu çok gereksiz. El dokuması halılar eğer bir eksper tarafından
incelenecekse halının mutlaka Isparta'ya gönderilmesi gerekmiyor;
eksper her yerde var. Buradaki amaç Isparta'daki adamların, nakliyecilerin
para kazanmasını sağlamaktan başka bir şey değil.
-O halde, sizin el halıcılığına bakışınızın çok olumlu olmadığını
söyleyebiliriz…
-El halıcılığı asla bitmez ve biz de bitmesi taraftarı değiliz.El
halıcılığı ancak butik halıcılık şeklinde yapılabilir. El halıcılığında
biz daima Çin'den veya Pakistan'dan ilerideyiz ancak dediğim gibi
butik halıcılık olarak yapılmalı ve doğrusu da bu zaten. Az dokunup
öz dokunursa halı daha iyi olur. Halıda önemli olan işçilik ve daha
önce bahsettiğim ülkeler ile işçilik maliyeti açısından rekabet etmemiz
mümkün değil. İşçilik açısından Hindistan ve Pakistan gibi insan gücünün
sayıca fazla olduğu ülkeler bizim rakibimiz değil. Türkiye'de el halıcılığını
bilen arkadaşlarımız farklı halılar dokuyarak el halıcılığını geliştirebilirler.
Zaten her 6 ayda bir üretilen desenin değiştirilmesi gerekiyor çünkü
Çinli tüccarlar çok kısa sürede üretilen yeni bir deseni taklit edip
çok düşük fiyatlarla satışa sunabiliyor. Bazı zamanlarda da Çinli
tüccarlar Türkiye'den halı resimleri topluyor ve götürüp kendi ülkelerinde
halıyı dokuttuktan sonra bu halıları Türkiye'ye satıyor.
-Üretiminizi Kayseri'de gerçekleştiriyorsunuz. Yıllık üretim kapasiteniz
nedir?
-Geçmiş yıllara göre el halısı üretiminde çok büyük bir düşüş yaşanıyor.
Geçmişte yaklaşık 3000 tezgahta halı dokunurken bugün halı dokunan
tezgah sayısı 500'e düşmüş durumda. Gerçekten çok büyük bir gerileme
var; üretimi %80 oranında azalttık ama ürettiğimiz az sayıdaki ürünü
de satamıyoruz. Üretim de çok hızlı olamıyor; bir tezgahtan senede
bir halı çıkıyor.
-İç piyasada yalnız turistik mağazalara mı ürün satıyorsunuz? İç piyasadaki
diğer satış noktalarına mal veriyor musunuz?
-Genel olarak turistik mağazalara halı satıyoruz. Az da olsa iç piyasadan
da belli ürünlere talep geliyor. İç piyasanın talep ettiği ürünler
Çinli üreticilerin üretmediği halılar oluyor; örneğin, yeşil halı
isteniyor.
-İpek halı dışında başka ürünleriniz var mı?
-İpek dışında Kayseri yün halıları var. Ama ağırlıklı olarak ipek
halı üretimine ağırlık veriyoruz. Yün halı yalnızca turistik mağazalarda
satılabilen bir ürün; yün halı ihracattaki payı da çok az.
-Yunus Bey, Guinnes Rekorlar Kitabı'na girmeye aday olan ipek halıyı
dokuma fikri nasıl ve ne zaman ortaya çıktı?
-2000 yılında halı piyasasına bir farklılık getirmek adına bu boyutta
büyük bir ipek halı dokuma fikri aklıma geldi ve bu konuya babam Osman
Çepken ile paylaştım. Halıyı dokumaya karar verdik. 4 yılda 14 işçi
tarafından dokunan halı için özel olarak bir hangar yapıldı. Özel
bir tezgahta Brezilya'dan getirilen iple okundu. Toplam 42 milyon
düğüm bulunan halıda cm2 'de 49 düğüm bulunuyor. Su anda gelen talepleri
değerlendiriyoruz Halı sektörü bu büyüklükte bir halının dokunmasını
sevindirici bir gelişme olarak karşıladı.
-Halının ölçüleri tam olarak nedir?
-Halının toplam alanı 85 m2, 11,20x7,64 ebadında. Uzunluğu bir otobüs
kadar ve genişliği de iki arabanın enine eşit. Ağırlığı da yaklaşık
450 kg.
-Gelecek için benzer projeleriniz var mı?
-Bundan sonraki projemiz 100 m2 'lik bir halı dokumak. Bu halıdan
önce 52 m2'lik bir halı yaptık; o halı çok çabuk satıldığı için Guinnes'e
başvurmamıştık. Son yaptığımız halı için de en kısa zamanda müşteri
çıkmasını ve bu talebin Türkiye'den gelmesini istiyoruz. Böylece çok
emek harcayarak yaptığımız bu halı Türkiye'de kalabilir.
-Halının maddi değeri ne kadar?
-Yaklaşık 500.000 $.
-Genç nesil olarak Türkiye'de halı sektörünün geleceğini nasıl görüyorsunuz?
-Halıcılık bizim aile işimiz ve yeni nesil olarak ben de bu işi bırakamam.
Bu konuda çok deneyimli ve eski bir şirketiz. Türkiye'nin en büyük
3 ipek halı üreticisinden biriyiz. Halı sektöründe köklü bir geçmişimiz
var ve bu geçmişi silip çok farklı bir şey yapamayız. Farklılıklar
getirerek, değişik boyut ve modellerde halılar üreterek işimizi sürdüreceğiz.
