ŞARK HALILARININ ÜRETİMİ

“3 kg olan bir ipek halının yapılabilmesi için yaklaşık 10 kg ipek ipliği ve neredeyse 90 kg koza gerekir.”

Şark halıları eskiden olduğu gibi bugün de elde yapılıyor. Bu halıların üretim yerleri farklı farklı yerler çünkü göçebe kavimler gittikleri yerlere taşınabilir tezgahlarıyla birlikte halı dokuma geleneklerini de götürüyorlar. Bu nedenle de halı tezgahları küçük boyutlarda olmak zorundadır. Sabit ve daha geniş olan tezgahlar ise kırsaldaki üreticilerin kullandığı tezgahlardır. Tam donanımlı imalathanelerde bir halı 4 metre yüksekliğinde olabildiğinden yüksek odalara ve halıların eğilmemesi ve düz durması için güçlü ağaç ya da metal çerçevelere ihtiyaç vardır.

El yapımı halı

Şark halısını çekici kılan işlev, sanat ve biçimin eşsiz uyumudur. Bir halının gerçekten el yapımı olup olmadığını anlamak için halının altını kıvırın ve taban dokumasına bakın. Gerçek bir el halısında iplerin çözgüyü tam olarak tutması gerekir. Başlıca iki el dokuma tekniği vardır: Gördeş düğümü ve Senneh düğümü.

 Kalın tüylü olmayan halılar düz dokuma veya kilim olarak bilinir. Klasik kilim yün veya keçi kılından üretilmiş çözgü ipi ve deseni oluşturan atkıdan oluşur.

El dokuması/tezgahlar

Tezgah dikey veya yatay olabilir. Yatay tezgahların parçalanması ve taşınması daha kolaydır ve bu yüzden göçebeler tarafından daha küçük halıların yapımında kullanılır.

Dikey tezgah büyük ve iyi halılar için daha uygundur. Bu tezgahlar aşağıdan ve yukarıdan çapraz direkler ile bağlı iki güçlü, birbirine paralel dikey direkten oluşur. İki çapraz direk arasında çözgü boyuna dokunur. Tezgahtaki iş halıyı yaklaşık 3 ila 4 cm dokumakla başlar. Daha sonra ilk sıra dokunur ama tezgahın sol ve sağ tarafındaki çözgü boşta kalır. Daha sonra da bu boşta kalan ipler kenarlık olur.

Daha iyi halılar için, motifler ve renkler grafik kağıdına çizilir ve sonra her bir düğüm buna göre atılır. Düğümler bir araç kullanmaksızın ya Gördeş ya da İran’a özgü Senneh tarzıyla çözgüye atılır. Tarakla düğüm sert bir şekilde atkıya yerleştirilir sonra da ipin ucu bıçakla kesilir ve bu işlem düğümün yapıldığı sıra bitene kadar devam eder. Bundan sonra sırayı çözgünün boyunca devam eden ve kenarlıkları oluşturan atkı vuruşu alır. Düğüm sırasını bitirdikten sonra, halının tüyleri kırpılır. Halının tamamlanması ise yine dokuma kenarlıklarıyla olur.

Halı düğümleri

Şark halılarında başlıca iki düğümleme tekniği kullanılır: Gördeş düğümü (bu ismi Türkiye’nin bir kasabası olan Gördeş’ten alır) ve Senneh düğümü (İran düğümü).

Gördeş düğümünde iplik iki çözgü ipi etrafında bir ilmek oluşturacak  şekilde atılır. İpliğin her iki ucu da iki çözgü ipinin ortasından çıkar.

Senneh düğümünde ise iplik çözgü iplerinden yalnız birinin etrafında ilmiklenir. İplik birbirine paralel çözgülerin arasından düzensiz çıkar.

Halının üst tüylü kısmını eğerek ne tür düğüm kullanıldığını görmek mümkündür. Gördeş düğümünde halının tüylü üst kısmı her iki çözgü üzerindeyken Senneh düğümünde ipin yalnız bir ucu düğümden geçer. Bu düğümlerin ikisinin özellikleri de elimizdeki halının el yapımı bir halı mı yoksa makine halısı mı olduğunu söylememizi kolaylaştırır.

Halı dokuma tekniğinde Tibetliler çok özel bir düğümleme sistemi geliştirmiştir. Günümüzde Hindistan ve Çin’den olduğu kadar Nepal veya Tibet’te de üretilen Nepal halıları diğer ülkelerde üretilen Şark halılarından temelde farklıdır.

Nepal halıları dikey tezgahta yapılır. Düğümler iki çözgü üzerinden yürütülür. Ağaç bir çekiçle vurularak düğüm aşağıya indirilir. Bu işlemin ardından, düğümlenen sıra kesilir, halının tüyleri taranır ve makasla eşit bir seviyeye getirilir. Bu teknik sayesinde Tibet düğümü ile Gördeş ve Senneh düğümlerine göre daha az malzeme kaybı olur çünkü her ip düğümlemeden sonra kesilmez yalnızca düğümlenen sıranın sonundaki ilmikler halıya son halini verecek şekilde kesilir.

Malzemeler

Bu bölümde Şark halıları için kullanılan malzemelerle ilgili daha fazla bilgi bulacaksınız.

Yün

Koyun yünü halı yapımında en çok kullanılan malzemedir. Yün, sıcağı koruma ve suya dayanıklılık özelliğinin yanı sıra halının hacminde veya gerginliğinde bir değişiklik yapmaz ve çok büyük bir elastikiyete sahiptir. Bir Şark halısının kalitesi kullanılan yüne bağlıdır. Koyunun cinsine göre, üretilen yünün kalitesinde büyük farklılıklar olur. Uzun göğüs tüyleri, arka yapağı veya vücuttaki diğer yerlerin kısa tüyleri arasında çok büyük bir fark vardır. Koyunların yaşadığı iklim koşulları da çok önemlidir. Uzun süren sıcaklar veya büyük sıcaklık dalgalanmaları gibi olumsuz yaşam koşullarının koyundan alınan yünün üzerinde olumsuz etkileri olur.

Tüm halı üreten ülkeler yün üretimi yapsa da bu ülkelerin sık sık Avustralya veya Yeni Zelanda’dan yüksek kaliteli yün almaları gerekebilmektedir. Avustralya ve Yeni Zelanda’da koyunlardan alınan tüylerle yapılan yünler için kullanılan iki genel terim vardır. Bunlardan biri ölü koyunlardan alınan kötü ve soluk görünüşlü, Tabachi olarak da bilinen “Tanning” yünüdür ve diğeri de çok üst kalite olan “cork” yünüdür. Çok iyi halılar için kullanılan “cork” yünü alt tüylerden yapılır ve bu yünün güzelliği ve yumuşaklığı ipeğe benzer.   

Yünün hazırlanması bir tür ön yıkama ile hayvanın vücudunda başlar.  Hayvanlar toz, kum ve ter yapağıdan çıkana kadar bir çaydan geçirilir. Kırpılmadan sonra yün bağlanır ve suyun altında baştan aşağı yıkanır. Bu işlemin ardından yün ağırlığının neredeyse yarısını kaybeder çünkü yağ katmanları ve ter atılmış olur. Hayvanların kırpılması sırasında, yün tüy uzunluğuna ve ipliğin yapısına göre sınıflandırılır. Daha sonra, halı türüne uygun yün seçilir. Özellikle kırsal bölgelerdeki halı üretiminde kullanılmak üzere güçlü üst tüyler düğüm yünü olarak alınır çünkü bu yünün elyafı sert kıl gibi esnektir, parlaktır ve kir tutmaz. Daha iyi kalitedeki şehir dokumacılığı örneklerinde iyi ve yumuşak alt tüylerden yapılan “cork” yünü kullanılır.

Pamuk

Halı üretiminde, pamuk genel olarak yalnızca atkı ve çözgü için kullanılır. Bazen farklı malzemelerle karıştırılır, örneğin; çözgü için ipek, atkı için ise pamuk kullanılabilir. Böylece dokuma muazzam bir güç ve dayanıklılık kazanır.

Pamuk el dokumasında nadiren kullanılır çünkü pamuk kullanıldığında halının tüylü üst kısmı aşınma ve yırtılmaya dayanamaz. Pamuk kısa sürede aşınır, matlaşır ve yıpranmış bir görünüm kazanır. Halıyı elde dokumak için harcanan olağanüstü çaba böylece boşa gitmiş olur.

Keçi tüyü

Göçebeler genellikle atkı ve çözgü için keçi tüyünü kullanır. Keçi sürüleri göçebe kavimlerin göçleri sırasında onları takip ederler ve göçebelerin hayvanların tüylerini sadece belli miktarlarda kullanmaları oldukça doğaldır. Keçi tüyü yalnızca taban dokuması için kullanılır ancak el dokuması için nadiren kullanılır çünkü keçi tüyleri el dokuması için çok serttir. Ancak bu konuda istisnalar da vardır. Angora keçisi halı dokumaya çok müsait olan kaliteli Angora yünü nedeniyle çok değerlidir.

İpek

3000 yıldır Çin’in tekelinde olan doğal ipek, bugün de büyük ölçüde Çin’in elinde ancak Brezilya, Japonya, Hindistan, İran ve Türkiye gibi ülkeler de ipek böceği yetiştiriciliğiyle yakından ilgilenmektedir.

Sistemli yetiştiricilik ve bilimsel planlama sayesinde, ipek böceği yetiştirme işlemi 10 ila 25 gün kısaltılmıştır. Bu süre içinde ipek böceği uyuma ve beslenme ile geçen 5 farklı aşamadan geçmektedir. 8 gün süren son beslenme döneminin ardından ipek böceğinin 25. veya 28. günden itibaren beslenmesinin kesilmesi şarttır çünkü tırtılın artık koza örmesi gerekir.

Tırtıl çenesinin yakınında bulunan salgı bezlerinden bir sıvı salgılar ve bu sıvı havaya karışınca ipliğe dönüşür. Eşzamanlı olarak  yapışkan bir madde salgılanır ve iplikler birbirine yapışır. İpek böcekleri sekiz çizerek dönerler ve bu hareket sayesinde kozayı oluştururlar. Hayvanın tamamen koza ile sarılması için yaklaşık 250.000 dönüş yapması gerekmektedir. Tırtıl kozayı tamamladıktan sonra, pupadan kelebeğe dönüşür.

Kelebek genelde asidik bir sıvıyla kendine bir kaçış deliği yaparak 14 gün içinde kozadan kurtulur. Ama ipek yapımı için hayvanın 10. günde öldürülmesi gerekmektedir böylece kelebek yumurtadan çıkarken ipek ipliğini parçalamamış olur. Bu nedenle kozalar özel buhar odalarına alınır ve yaklaşık 60 derecelik sıcaklıkta öldürülür. Artık gerçek ipek yapım süreci başlar. Kozalar 80 derece sıcaklıktaki tekneye batırılır ve bir süpürgeyle dövülerek kozalar ipliğin karışmış durumda bulunan dış katmanından kurtarılır. Bayan işçiler  ellerini sıcak suyun içine sokup ipliğin ucunu bulurlar ve ipler bir makine ile eğrilir. Ancak ölü pupalar suda kalır.

Sonraki işlemde ipek sarılır ve ham ipek ortaya çıkar. Sıcak bir sabun solüsyonunda ipeğin “sericin”den (sabun köpüğü) arındırılması gerekir. Bu işlem ile ipek ağırlığının %25 ila 30’unu kaybeder ama beyaz bir renk, yumuşaklık ve parlaklık kazanır. Daha sonra ham ipek ipliği bir makinede ön-bükülmeden geçirilir ve kullanım amacına göre son bükülmede çeşitli ipliklerle birlikte işleme girer. Artık istenen son ürün elde edilmiştir, yani; değerli doğal ipek.

Tırtıl tarafından eğrilen iplik 3000 metre uzunluğundadır. Bu ipliğin yalnızca 1000 metre uzunluğunda olan orta kısmı makaraya sarılabilir, geri kalanı ise hurda ipektir. Bu da ipeğin 2/3’lük kısmının kaybedilmesi anlamına gelir. Yıkama sonrasında, ipek  %25-30’luk bir kayba daha uğrar, yani; boyamadan sonra başlangıçtaki 6 kg’lik kozadan yalnızca 700   g.’ lık ipek ipliği kalır.

Düğümleme sırasında %70’lik bir kayıp daha olur çünkü iplerin işlenebilmesi için belli bir boyda olması gerekir. Kaçan tüyler kesilir ve atılır. Örneğin, bir ipek halı 3 kg ise, yaklaşık 10 kg ipek ipliği ve neredeyse 90 kg koza gerekir.

 » Ana Sayfa